Radio ZET
Rozrywka
Kultura
Polska legenda literatury, malarstwa i... wojska. To on badał zbrodnię katyńską

Polska legenda literatury, malarstwa i... wojska. To on badał zbrodnię katyńską

Kacper Jedynak

3 min. czytania

16.01.2026 10:47

Józef Czapski był postacią wyjątkową. Łączył role oficera Wojska Polskiego, wybitnego malarza i jednego z najważniejszych pisarzy emigracyjnych XX wieku. Odegrał także kluczową rolę w badaniu losu polskich oficerów zamordowanych w Katyniu. Jego życie i twórczość przez dekady pozostawały w Polsce objęte cenzurą, mimo międzynarodowego uznania.

Z tego artykułu dowiesz się:

Kim był Józef Czapski i jak przebiegała jego droga wojskowa oraz artystyczna.
Jaką rolę odegrał w ujawnianiu prawdy o zbrodni katyńskiej.
Dlaczego jego twórczość była cenzurowana i jakie odznaczenia otrzymał za swoje zasługi.

Artysta oraz oficer Wojska Polskiego. To on badał zbrodnię katyńską

Józef Czapski był jedną z najbardziej wielowymiarowych postaci polskiej kultury XX wieku, łączącą doświadczenie artysty, pisarza i oficera Wojska Polskiego. Urodził się 3 kwietnia 1896 roku w Pradze. Pochodził z rodziny arystokratycznej i rozpoczął studia prawnicze w Petersburgu, jednak już w czasie I wojny światowej jego życie zostało na trwałe związane z wojskiem i sprawą polską. We wrześniu 1917 roku krótko służył w 1 Pułku Ułanów Krechowieckich, a po odzyskaniu niepodległości zapisał się do Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie i walczył w wojnie polsko-bolszewickiej, za co otrzymał Order Virtuti Militari.

Rozwiąż quiz. Jesteś mistrzem, jeśli zgarniesz 100 proc. punktów! Dalszą część artykułu znajdziesz pod quizem...

Quiz: Te dzieła polskich malarzy musisz mieć w małym paluszku. Dasz radę? [Quiz]

1/15 Kto jest autorem obrazu "Czerwona parasolka"?

Józef Mehoffer

Artur Grottger

Wojciech Kossak

Po wojnie rozwijał się jako artysta, studiując w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych m.in. pod kierunkiem Józefa Pankiewicza, a następnie przebywając w Paryżu w latach 1924–1931 wraz z grupą kapistów. Po powrocie do Polski zamieszkał w Warszawie i aktywnie uczestniczył w życiu kulturalnym, współpracując z „Głosem Plastyków” i „Wiadomościami Literackimi”. We wrześniu 1939 roku został zmobilizowany i trafił do sowieckiej niewoli, przechodząc przez obozy w Starobielsku, Pawliszczew Borze i Griazowcu.

Fot.

Zwolniony w 1941 roku na mocy układu Sikorski–Majski wstąpił do Armii Andersa i do kwietnia 1942 roku bezskutecznie poszukiwał zaginionych polskich oficerów, których los ujawniła dopiero zbrodnia katyńska. Jako delegat rządu RP na emigracji uczestniczył w międzynarodowej komisji badającej zbrodnię katyńską, a swoje wojenne doświadczenia opisał w książkach „Wspomnienia starobielskie” i „Na nieludzkiej ziemi”.

Jego twórczość w PRL-u została objęta cenzurą

Po wojnie osiadł w Paryżu i współtworzył paryską „Kulturę”, publikując eseje literackie i artystyczne oraz angażując się w międzynarodowe inicjatywy intelektualne. W PRL-u jego nazwisko objęto całkowitą cenzurą, a twórczość malarska i pisarska była szerzej dostępna dopiero po 1989 roku. Tworzył portrety, pejzaże, wnętrza, martwe natury oraz sceny miejskie i teatralne, w których kluczowe znaczenie miały kolor i światło. Na tle innych artystów wyróżniał się silnym akcentem na konstrukcję obrazu i syntetyczne ujęcie formy, a po II wojnie światowej koncentrował się na prostych motywach codzienności, pogłębiając obserwację natury, jej barw i struktury.

Fot.

Swoje obrazy pokazywał na wystawach we Francji, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii, Brazylii, Belgii. Dorobek Józefa Czapskiego obejmuje zarówno znaczące osiągnięcia artystyczne, jak i zasługi wojskowe oraz literackie. Był odznaczony m.in. Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari, Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą i Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, wielokrotnie Krzyżem Walecznych, Medalem Wojska oraz innymi wyróżnieniami za udział w walkach i działalność kulturalną. Jego obrazy znajdują się w kolekcjach muzealnych w Europie i Ameryce.

Źródło: Radio ZET/ Wikipedia