Radio ZET
Rozrywka
Kultura
Dziś 126. rocznica narodzin polskiego mistrza. Stworzył niezapomniane arcydzieła

Dziś 126. rocznica narodzin polskiego mistrza. Stworzył niezapomniane arcydzieła

Martyna Zielonka

3 min. czytania

23.09.2026 09:04

23 września 1900 roku urodził się Tadeusz Dołęga-Mostowicz. Artysta pisał powieści, które nie tylko zachwycały miliony czytelników, ale i inspirowały filmowych twórców. Na podstawie książek słynnego pisarza powstało kilka znakomitych ekranizacji. To on stworzył bohaterów znanych z filmowego "Znachora", czy serialowego "Doktora Murka". Największą sławę i uznanie zyskał jednak dzięki powieści "Kariera Nikodema Dyzmy". Mało kto wie, że artysta napisał ten utwór, by... zemścić się na władzach.

Mężczyzna w eleganckim garniturze na tle ozdobnej tapety. Wyraz twarzy poważny.

Z tego artykułu dowiesz się:

Dlaczego książki Dołęgi-Mostowicza są tak popularne wśród filmowców.
Jak powstała powieść "Kariera Nikodema Dyzmy" i jakie jest jej historyczne tło.
Które adaptacje książek Dołęgi-Mostowicza odniosły największy sukces.
Kim był Nikodem Dyzma i jaki jest jego kulturowy wpływ.

Nie przegap

Mistrz powieści przygodowej. Jego książki wciąż podbijają świat

Filmowcy kochają jego książki

Tadeusz Dołęga-Mostowicz został uznany za najbardziej poczytnego i najbardziej "filmowego" polskiego pisarza okresu dwudziestolecia międzywojennego. Jego powieści wielokrotnie wydawano, a także tłumaczono na języki obce. Tylko w latach 80., tuż po tym gdy na ekrany trafiły słynne adaptacje dzieł artysty, sprzedano aż trzy miliony egzemplarzy jego książek. Pisarz słynął z powieści obyczajowych, w których nie brakowało wyrazistych postaci, a także malowniczej panoramy Polski lat 30. XX wieku. Niemal każdy z jego utworów z powodzeniem przełożono na filmowy język. Widzowie pokochali kultowego "Znachora" Jerzego Hoffmana (niedawno swoją ekranizację przygotował także Netflix), czy serialowego "Doktora Murka" z główną rolą Romana Wilhelmiego. Największą sławą cieszyła się jednak jedna z pierwszych powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza - "Kariera Nikodema Dyzmy".

Jak dobrze znasz arcydzieła literatury? Sprawdź swoją wiedzę! Resztę artykułu znajdziesz pod quizem...

Quiz: Ekspresowy quiz z polskiej literatury. Przypisz utwór do pisarza

1/8 "Lalka"

Eliza Orzeszkowa

Bolesław Prus

Henryk Sienkiewicz

To on stworzył tego kultowego bohatera

Artysta napisał tę książkę na przełomie 1931 i 1932 roku, jak głosi anegdota - w odpowiedzi na upokorzenie, jakie spotkało go ze strony oficerów Marszałka Piłsudskiego. Po przeczytaniu krytycznego artykułu pisarza, zdenerwowany polityk miał wydać rozkaz swoim podwładnym, by ci dotkliwie pobili artystę. Obolały Dołęga-Mostowicz poprzysiągł wówczas zemstę i zabrał się za pisanie powieści, która skompromitowałaby ludzi władzy i istniejące układy towarzysko-polityczne oraz ujawniła mechanizm, który pozwala nieukom i głupkom zajmować lukratywne posady i dochodzić do wysokich godności w państwie.

"Dyzma to postać nieśmiertelna. Ma on nie tylko swoich poprzedników, ale również następców. Jest wszechobecny w każdym czasie i w każdym miejscu. Różną przybiera postać, ale jest." - napisano w branżowym "Ekranie" krótko po premierze serialu, zrealizowanego na podstawie słynnej powieści. Składająca się z siedmiu odcinków produkcja Jana Rybkowskiego weszła na ekrany w 1980 roku, przyciągając uwagę milionów widzów. Serial, podobnie jak książka, opowiadał o oszałamiającej karierze towarzyskiej i politycznej bezrobotnego urzędnika pocztowego w realiach międzywojennej Warszawy. Tytułowy Nikodem Dyzma, dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności – znalezieniu na ulicy zaproszenia na rządowy raut oraz awanturze z dyrektorem gabinetu premiera – dostaje się na salony, gdzie zaczyna utrzymywać przyjacielskie stosunki z ministrem rolnictwa Jaszuńskim, sanacyjnym pułkownikiem Waredą i polską arystokracją, m.in. z hrabiną Koniecpolską. Obdarzony ogromnym szczęściem Dyzma stopniowo dochodzi do najwyższych zaszczytów w państwie…

Zobacz także

Na czarno-białym zdjęciu portret kobiety o neutralnym wyrazie twarzy.

Przyszła na świat w Polsce, ale sławę zyskała w Ameryce. Polacy nie znają jej książek

Mężczyzna z siwymi, kręconymi włosami w okularach, ubrany w granatowy garnitur.

Król bestsellerów. Blisko 200 milionów sprzedanych książek

Na zdjęciu widoczna jest kobieta z brązowymi włosami, patrząca w bok z wyrazem zadumy.

Książka odniosła sukces, ale serial to jeden z największych polskich hitów lat 90.

W głównego bohatera wcielił się wybitny w tej kreacji Roman Wilhelmi. Na ekranach możemy podziwiać także takie gwiazdy polskiego kina , jak Grażyna Barszczewska, Bronisław Pawlik, Leonard Pietrszak, Bogusz Bilewski, Wojciech Pokora, Jerzy Bończak, Tadeusz Pluciński, Mariusz Dmochowski, Witold Pyrkosz, Halina Golanko, Ewa Szykulska i Izabela Trojanowska. Produkcja dziś uznawana jest za jeden z najlepszych seriali w historii polskiej telewizji.