Ten film rozwścieczył władze PRL. Polacy nie wiedzą, że cenzorzy zmienili dialog
"Sól ziemi czarnej" to poruszający obraz powstania śląskiego, w którym braterska walka o wolność splata się z dramatem jednostki. Film Kazimierza Kutza ukazuje heroizm i tragizm ludzi, dla których ziemia była nie tylko domem, ale także sprawą najwyższej wagi. Mało kto wie, że cenzorzy nakazali zmienić dialog we wspomnianej produkcji. W projekcie nie usłyszymy tych słów.
![Kadr z filmu "Sól ziemi czarnej"](https://s.eurozet.pl/cbz/2026/01/25/8d31ae75/867816-420x237-70d2eab4bd.webp "Kadr z filmu "Sól ziemi czarnej". Na zdjęciu Olgierd Łukaszewicz")
Z tego artykułu dowiesz się:
- Jaka jest historia filmu "Sól ziemi czarnej".
- Jak brzmiała nieocenzurowana wersja dialogu.
- Jaki wątek autobiograficzny zawarty jest w produkcji.
- Kto zagrał w tym kultowym filmie.
Ten film ukazuje kulisy powstania śląskiego. Niewielu wie, że cenzorzy zmienili jeden z dialogów
„Sól ziemi czarnej” to polski film historyczny z 1970 roku w reżyserii Kazimierza Kutza, stanowiący pierwszą część tzw. tryptyku śląskiego, do którego należą również „Perła w koronie” oraz „Paciorki jednego różańca”. Opowiada historię Gabriela Basisty (w tej roli Olgierd Łukaszewicz), jednego z siedmiu braci, którzy spontanicznie przystępują do drugiego powstania śląskiego w 1920 roku. W czasie walk Gabriel zakochuje się w niemieckiej sanitariuszce, co rodzi wewnętrzny konflikt i wpływa na jego zaangażowanie w powstanie.
Quiz: Quiz. Uzupełnij tytuł filmu. "Przeminęło z deszczem", "wiatrem" a może z "burzą"?
W okresie PRL-u cenzorzy czuwali nad każdym fragmentem filmu, tak, żeby produkcja nie pokazywała wad polskiej kultury lub źle nie przedstawiała władz na arenie międzynarodowej. „Sól ziemi czarnej” także dotknęła cenzura. Reżyser wspominał, że musiał usunąć jeden z dialogów w produkcji, ponieważ cenzor zwrócił się o zmianę treści.
- Jeden (…) fragment musiałem usunąć – gdy w końcówce do Erwina podchodzi Olo Łukaszewicz, czyli Gabriel, i pyta: „Czemu nam Polska nie pomogła?”. Erwin się chwilę zastanawia i mówi: „Albo ma coś innego na głowie albo mo nos kajś. Czyli w dupie”. Po pierwszej projekcji dostaję list od cenzora tej mniej więcej treści: Panie Kazimierzu, gratuluję… itd., lecz zwracam panu uwagę, że Polska jest faktem tak wysublimowanym, iż nie może mieć dupy. Ten fragment należałoby usunąć. Cóż, Polska nie ma dupy, to jest jakiś argument – pomyślałem. No i wyciąłem - opowiada Kazimierz Kutz.
W ostatecznej wersji filmu pozostała odpowiedź Erwina: „Sam się nad tym zastanawiam. Widać ma większy frasunek na głowie", po której następuje cięcie.
W produkcji zawarty jest wątek autobiograficzny. Kto gra w „Soli ziemi czarnej"?
Kazimierz Kutz wpadł na pomysł realizacji „Soli ziemi czarnej" w akcie desperacji. Jako reżyser zarabiał wtedy dwa tysiące złotych i mieszkał u brata zmagającego się ze schizofrenią. Sam przyznawał, że przeżywał twórczy kryzys: „Wiedziałem, że to jest ostatnia runda, ostatnia chwila, żeby się zbuntować”. Szukając nowego impulsu, wrócił myślami do Śląska i wspomnień swojego ojca – uczestnika trzeciego powstania śląskiego – oraz ponownie sięgnął po literaturę poświęconą temu regionowi.
Pomysł na film stał się bardziej klarowny, kiedy Kutzowi przyśniła się jedna z scen, w której Gabriel przenosi umierającego brata do kościoła. Film został entuzjastycznie przyjęty przez krytyków i uhonorowany czterema nagrodami na Lubuskim Lecie Filmowym, w tym prestiżowym Złotym Gronem. Chwalono go za artystyczny styl i silny przekaz patriotyczny, choć pojawiły się też głosy zarzucające uproszczenie kontekstu historycznego. W 1970 roku „Sól ziemi czarnej" została oficjalnie zgłoszona jako polski kandydat do Oscara w kategorii najlepszego filmu nieanglojęzycznego.
W głównych rolach wystąpili:
- Olgierd Łukaszewicz – Gabriel Basista
- Celina Muszi – Madzia Basista
- Jan Englert – Erwin Maliniok
- Jerzy Cnota – Euzebin Basista
- Jerzy Bińczycki – Bernard Basista
- Wiesław Dymny – Franek Basista
- Bernard Krawczyk – Dominik Basista
- Andrzej Wilk – Alojz Basista
- Jerzy Łukaszewicz – Cyryl Basista
- Antoni Zwyrtek – ojciec Basistów
- Daniel Olbrychski – porucznik Stefan Sowiński
Źródło: Radio ZET/Wikipedia/ pleograf.pl
![Kristen Bell w serialu](https://s.eurozet.pl/cbz/2026/10/22/b6c9a129/2506983-179x101-110aea322b.png "Kristen Bell w serialu "Nikt tego nie chce"")
