Jeden z najważniejszych polskich artystów XX wieku, zrobił najlepsze filmy lat 60. Dziś 105. rocznica jego narodzin

Jakie wykształcenie miał ceniony polski reżyser?

Był jednym z najważniejszych przedstawicieli polskiej szkoły filmowej, a jego dzieła do dziś należą do kanonu rodzimej kinematografii. Andrzej Munk potrafił opowiadać o wojnie, ludzkich słabościach i narodowych mitach bez zbędnego patosu. Zamiast łatwych odpowiedzi proponował ironię, gorzką refleksję i bohaterów, którzy dalecy byli od pomnikowych postaci. Choć jego kariera została tragicznie przerwana, pozostawił po sobie filmy, które na trwałe zapisały się w historii polskiego kina.

Rozwiąż quiz, w którym pytamy o reżyserów znanych filmów. Jesteś mistrzem, jeśli zgarniesz 100 proc. punktów! Dalszą część artykułu znajdziesz pod quizem..

Quiz: Pamiętasz, kto wyreżyserował te filmy? 12/15 to wielki sukces

1/15 "Noce i dnie"

Jerzy Kawalerowicz

Andrzej Wajda

Jerzy Antczak

Dalej

Andrzej Munk urodził się 16 października 1921 roku w Krakowie. Zanim związał swoje życie z kinem, studiował architekturę na Politechnice Warszawskiej, a później prawo na Uniwersytecie Warszawskim. Ostatecznie wybrał jednak film i ukończył studia w  łódzkiej szkole filmowej. Zanim zaczął realizować pełnometrażowe produkcje fabularne, pracował jako operator i reżyser filmów dokumentalnych. To doświadczenie miało znaczenie dla jego późniejszego stylu, opartego na uważnej obserwacji rzeczywistości.

Redakcja poleca

Hit nr 1 w 80 krajach. Ten serial Netflixa ogląda dziś niemal cały świat

To będzie pożegnanie. Dziś ostatni raz Polacy zobaczą Stanisławę Celińską na ekranie

Quiz. Poznasz najlepsze polskie komedie po głównym bohaterze? „Dzień świra”, „Kiler”, „Miś”, „Sami swoi”

Jakie tragiczne wydarzenia miały wpływ na życie i twórczość Andrzeja Munka?

Munk należał do pokolenia twórców, których wyobraźnię i sposób patrzenia na świat ukształtowała II wojna światowa. Sam brał udział w Powstaniu Warszawskim, a okupację spędził w trudnych warunkach, ukrywając się przed prześladowaniami związanymi z żydowskim pochodzeniem rodziny. Wojenne doświadczenia były jednym z ważnych punktów odniesienia w jego twórczości, choć reżyser nie opowiadał o nich w sposób typowy dla kina heroicznego.

W jego filmach bohaterstwo rzadko bywało jednoznaczne, a wielkie deklaracje często zderzały się z codziennością. Munk interesował się człowiekiem uwikłanym w historię, społeczne oczekiwania i systemy, nad którymi nie zawsze potrafił zapanować. Właśnie dlatego jego kino pozostaje interesujące także dla współczesnego widza. Zamiast podpowiadać, co należy myśleć, zmusza do samodzielnego wyciągania wniosków.

Która produkcja zapoczątkowała karierę Andrzeja Munka?

Jednym z najważniejszych filmów Munka był „Człowiek na torze” z 1956 roku, który przyniósł mu uznanie jako reżyserowi kina fabularnego. To opowieść o śmierci doświadczonego kolejarza, której okoliczności poznajemy dzięki relacjom różnych osób. Wraz z kolejnymi zeznaniami zmienia się obraz głównego bohatera, a widz zaczyna dostrzegać, jak łatwo oceny człowieka mogą zależeć od interesów i uprzedzeń tych, którzy go osądzają.

Film wyróżniał się sposobem prowadzenia narracji i krytycznym spojrzeniem na rzeczywistość. Munk nie ograniczał się do przedstawienia pojedynczej tragedii. Pokazywał również mechanizmy, które doprowadziły do konfliktu, oraz konsekwencje bezrefleksyjnego podporządkowania się narzuconym zasadom.

Kolejnym ważnym dziełem była „Eroica” z 1957 roku. Już sam tytuł, nawiązujący do heroizmu, sugeruje temat, który reżyser postanowił poddać krytycznej analizie. Film składa się z dwóch części i przedstawia różne oblicza wojennego bohaterstwa. Munk zestawia odwagę z przypadkiem, poświęcenie z instynktem przetrwania, a patriotyczne wyobrażenia z rzeczywistością, która bywa znacznie bardziej skomplikowana. „Eroica” nie jest prostym oskarżeniem ani próbą odebrania znaczenia ludziom walczącym podczas wojny. To raczej pytanie o to, czym właściwie jest bohaterstwo i czy zawsze wygląda tak, jak chcielibyśmy je sobie wyobrażać. Reżyser potrafił mówić o sprawach poważnych, wykorzystując groteskę i humor, co stało się jednym z najbardziej charakterystycznych elementów jego twórczości.

Która produkcja uznawana jest za jedną z najważniejszych w dorobku Munka?

W 1960 roku na ekrany trafiło „Zezowate szczęście”, dziś uznawane za jedno z najważniejszych dzieł Munka. Głównym bohaterem jest Jan Piszczyk, grany przez Bogumiła Kobielę. To człowiek, który nieustannie próbuje odnaleźć swoje miejsce w zmieniającej się rzeczywistości, ale jego plany zazwyczaj kończą się niepowodzeniem. Piszczyk nie jest klasycznym bohaterem, któremu kibicujemy bez zastrzeżeń. Bywa naiwny, konformistyczny i skupiony przede wszystkim na własnym bezpieczeństwie. Chce dopasować się do otoczenia, uniknąć kłopotów i znaleźć sposób na wygodne życie. Problem w tym, że kolejne historyczne okoliczności nieustannie zmuszają go do zmiany postawy, a jego próby przystosowania się prowadzą do coraz bardziej absurdalnych sytuacji.

Munk wykorzystał historię Piszczyka, by przyjrzeć się mechanizmom konformizmu i zachowaniom ludzi, którzy próbują przetrwać za wszelką cenę. Film jest jednocześnie komedią, satyrą i gorzką opowieścią o człowieku uwikłanym w wydarzenia, których nie potrafi kontrolować. Wiele scen bawi, ale za humorem kryje się refleksja nad odpowiedzialnością za własne wybory. Ważną rolę odgrywa tu kreacja Bogumiła Kobieli. Aktor stworzył postać pełną sprzeczności, której nie sposób ocenić wyłącznie w kategoriach sympatii lub niechęci. Piszczyk potrafi rozśmieszyć, wzbudzić współczucie, a chwilami również zirytować. Dzięki temu pozostaje bohaterem zaskakująco aktualnym.

Co przerwało tworzenie filmu „Pasażerka"?

Ostatnim wielkim projektem Munka była „Pasażerka”, film oparty na opowiadaniu Zofii Posmysz. Reżyser podjął w nim temat pamięci, winy i odpowiedzialności za zbrodnie popełnione w czasie II wojny światowej. Historia koncentruje się na spotkaniu dwóch kobiet, których losy splatają się w cieniu obozowej przeszłości. Prace nad filmem przerwała śmierć reżysera. Andrzej Munk zginął 20 września 1961 roku w wypadku samochodowym w okolicach Łowicza. Miał zaledwie 39 lat. „Pasażerkę” dokończył później Witold Lesiewicz, korzystając z materiałów pozostawionych przez Munka. Film zaprezentowano publiczności w 1963 roku, już po śmierci twórcy.

Produkcja wyróżnia się nie tylko tematyką, lecz także formą. Zamiast tradycyjnej, linearnej opowieści widz otrzymuje historię zbudowaną z retrospekcji i niejednoznacznych wspomnień. Przeszłość powraca w niej jako coś, czego nie da się łatwo uporządkować ani zamknąć w wygodnej interpretacji. „Pasażerka” stała się jednym z najważniejszych filmów polskiego kina podejmujących temat doświadczenia obozowego. Pokazała również, jak wielki potencjał tkwił w twórczości Munka i jak wiele mógł jeszcze osiągnąć, gdyby nie przedwczesna śmierć.

Czym charakteryzuje się kino Munka?

Andrzej Munk stworzył stosunkowo niewiele pełnometrażowych filmów fabularnych, ale jego dorobek okazał się wyjątkowo znaczący. „Człowiek na torze”, „Eroica”, „Zezowate szczęście” i „Pasażerka” reprezentują różne sposoby opowiadania o człowieku, historii i odpowiedzialności. Łączy je jednak nieufność wobec łatwych odpowiedzi oraz umiejętność dostrzegania sprzeczności tam, gdzie inni widzieliby wyłącznie proste podziały.

Munk był jednym z twórców polskiej szkoły filmowej, nurtu, który w latach 50. i na początku lat 60. nadał polskiej kinematografii nowy kierunek. Jego filmy wyróżniały się intelektualnym dystansem, ironią i odejściem od jednoznacznie heroicznych przedstawień przeszłości. Zamiast budować kolejne pomniki, reżyser przyglądał się ludziom z ich słabościami, lękami i potrzebą przystosowania się do otoczenia. W 2026 roku przypada 105. rocznica jego narodzin. To dobra okazja, by wrócić do filmów, które mimo upływu lat nie straciły swojej siły. Opowieści Munka wciąż skłaniają do pytań o granice odwagi, cenę konformizmu i to, jak historia wpływa na indywidualne wybory. Właśnie w tej nieoczywistości tkwi ich największa wartość.

Polacy wybrali 5 najlepszych filmów z PRL. Wcale nie to, co myślisz

5 Zobacz galerię

fot. Screen/FilmPolski.pl

Źródło: Radio ZET/ Wikipedia