Te nagrody nazywano „polskimi Noblami”. Nie wszyscy je znają, a laureat dostaje wielkie pieniądze
Nagrody Nobla są dziś uważane za jedne z najważniejszych, o ile nie najważniejsze nagrody na świecie, które przyznaje się za wybitne zasługi dla ludzkości. Na początku XX wieku Erazm Jerzmanowski ufundował nagrodę, która miała naśladować słynne wyróżnienie. Prasa szybko okrzyknęła przyznawane przez jego fundację medale polskimi Noblami. Dziś to określenie używa się w stosunku do dwóch nagród. Nie wszyscy wiedzą o ich istnieniu.
![Portret mężczyzny z brodą, w ciemnym ubraniu, z poważnym wyrazem twarzy.](https://s.eurozet.pl/cbz/2026/10/08/68f0dcad/2494843-420x237-391349d5c4.webp "Erazm Jerzmanowski, fundator "polskiego Nobla"")
Z tego artykułu dowiesz się:
- Nagroda Nobla przyznawana jest od 1901 roku za wybitne osiągnięcia dla ludzkości.
- Erazm Jerzmanowski nazywany był polskim Alfredem Noblem. Ufundował pośmiertnie własną nagrodę.
- Obecnie o polskim Noblu mówi się też w kontekście innego wyróżnienia. Przyznaje się je od lat 90.
Nagroda Nobla cieszy się ogromnym uznaniem na całym świecie
Nagroda Nobla ustanowiona ostatnią wolą Alfreda Nobla przyznawana jest od 1901 roku. Początkowo wręczano ją w pięciu kategoriach, co zmieniło się po 1968 roku, kiedy to rozszerzono nagrodę o dodatkową dziedzinę. Wyróżnienia przyznają Królewska Szwedzka Akademia Nauk, Instytut Karolinska, Akademia Szwedzka, Norweski Komitet Noblowski oraz Bank Szwedzki. Medale wręcza się za wybitne osiągnięcia dla ludzkości, a ich laureaci otrzymują nagrody w wysokości 12 mln koron szwedzkich (około 4,7 mln złotych). Zwycięzców ogłasza się podczas tygodnia noblowskiego (październik), a przyznaje się je w kategoriach:
- fizyka
- chemia
- medycyna lub fizjologia
- literatura
- pokojowa
- ekonomia.
Jak dobrze znasz polski laureatów Nagrody Nobla? Jesteś mistrzem, jeśli zgarniesz 100 proc. punktów! Dalsza część artykułu znajduje się pod quizem.
Quiz: Polscy nobliści. Wiesz, kto to napisał? 100% nie dla każdego
Polski Nobel ufundowany został kilka lat po oryginalnym
Alfred Nobel znalazł naśladowców na całym świecie, w tym wśród Polaków. Orędownikiem nauki był rodzimy przedsiębiorca, filantrop, inżynier, wynalazca i działacz społeczny Erazm Jerzmanowski. Ogromnego majątku Polak dorobił się w XIX wieku w Stanach Zjednoczonych na gazie wodnym, który wykorzystywano przy oświetleniu ulic miejskich. Dzięki spółce z Williamem Rockefellerem stał się gazowym potentatem, a ich firma stała się dominująca na wschodnim wybrzeżu USA. Jerzmanowskiego nazywano "tym, który rozświetlił Amerykę" oraz najbogatszym Polakiem w Stanach.
Jerzmanowski zarobione pieniądze wykorzystywał, aby dotować polską kulturą oraz polskich naukowców. Pod koniec XIX wieku wyjechał z USA i zamieszkał w podkrakowskim Prokocimiu, gdzie postawił pałac i założył park. Zmarł w 1909 na zapalenie płuc. Na mocy testamentu ufundowana została Nagroda im. Jerzmanowskich. Nagrodę co roku miała być przyznawana za działalność naukową, artystyczną lub społeczną. Polska Akademia Umiejętności zaczęła przyznawać medale już podczas I wojny światowej. Pierwszym laureatem został Adam Sapieha (1915), drugim Henryk Sienkiewicz (1916).
W XX-leciu międzywojennym nagroda stanowiła równowartość 12 kilogramów złota. Po 1928 roku, w związku z kryzysem ekonomicznym i wyczerpaniu środków fundacji zawieszono wręczanie nagrody do 1931 roku. Od tamtego czasu medale przyznawano co 3 lata. Ostatni z nich otrzymał w 1938 roku historyk literatury Aleksander Brückner. Po wojnie wyróżnienie nie było przyznawane aż do 2009 roku. Obecnie oprócz medali zdobywcy otrzymują 100 tys. złotych. Wśród współczesnych laureatów znaleźli się m.in.
- Janina Ochojska
- Jerzy Nowosielski
- Andrzej Zoll
- Jerzy Owsiak
- Jerzy Limon
- Krzysztof Penderecki
- Anna Dymna
- Ryszard Krynicki
- Henryk Skarżyński.
Polski Nobel z lat 90. Działa do dziś
W 1992 roku powstała kolejna nagroda nazywana polskim Noblem. Tym razem była to Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, którą otrzymywali uczeni za "odkrycia i inne osiągnięcia stanowiące istotny wkład w życie duchowe i postęp cywilizacyjny Polski oraz zapewniające Polsce miejsce w nauce światowej". Laureaci od 2010 roku otrzymują nagrodę w wysokości 200 tys. złotych. Wyróżnienia przyznawane są w czterech kategoriach:
- nauki humanistyczne i społeczne
- nauki matematyczno-fizyczne i inżynierskie
- nauki chemiczne i o materiałach
- nauki o Ziemi.
Nagroda im. Jerzmanowskich
Źródło: Radio ZET/ Wikipedia
![Mężczyzna z brodą, w jasnym garniturze, o poważnym wyrazie twarzy, na jasnym tle.](https://s.eurozet.pl/cbz/2026/07/02/4001cb1b/2418440-179x101-68d4fea990.jpg "Jerzy Kamas w serialu "Lalka"")
![Kobieta z okularami, z falującymi włosami, siedzi w samochodzie, wygląda zamyślona.](https://s.eurozet.pl/cbz/2026/10/21/e95b8b20/2506128-179x101-74cbb1f31b.jpg "Elizabeth Holmes w filmie "Zobaczysz wszystko"")
