Radio ZET
Rozrywka
Kultura
162 lata temu urodził się wybitny pisarz. Był „sumieniem narodu” i autorem lektur szkolnych

162 lata temu urodził się wybitny pisarz. Był „sumieniem narodu” i autorem lektur szkolnych

Kacper Jedynak

3 min. czytania

14.10.2026 05:21

14 października 1864 roku urodził się Stefan Żeromski, czyli jeden z najwybitniejszych polskich pisarzy. Często nazywany „sumieniem narodu”. W swojej twórczości poruszał problemy społeczne, walczył z niesprawiedliwością i ukazywał losy Polaków pod zaborami oraz w odrodzonej ojczyźnie. Jego dzieła, w tym „Syzyfowe prace”, „Ludzie bezdomni” i „Przedwiośnie”, do dziś zajmują ważne miejsce w polskiej literaturze i kanonie lektur szkolnych.

Mężczyzna w eleganckim stroju, z brodą i wąsami, na tle jednolitej ciemnej powierzchni.

Z tego artykułu dowiesz się:

Kim był Stefan Żeromski i dlaczego nazywano go „sumieniem narodu”.
Jakie wydarzenia z życia pisarza wpłynęły na jego twórczość.
Które jego dzieła należą do kanonu lektur szkolnych.

Redakcja poleca

Jedna z najlepszych powieści wszech czasów z 1952 roku. Oparta na autentycznych wydarzeniach

Stefan Żeromski – życie i początki drogi literackiej

Stefan Żeromski urodził się 14 października 1864 roku w Strawczynie. Należał do najwybitniejszych polskich pisarzy przełomu XIX i XX wieku. Był prozaikiem, publicystą i dramaturgiem. Ze względu na zaangażowanie w sprawy ojczyzny oraz wrażliwość na krzywdę najuboższych nazywano go „sumieniem narodu”. Był pierwszym prezesem polskiego PEN Clubu i prezydentem Rzeczypospolitej Zakopiańskiej. Czterokrotnie nominowano go do literackiej Nagrody Nobla, w latach 1921–1924. W 1925 roku otrzymał Order Orła Białego.

Rozwiąż quiz. Jesteś mistrzem, jeśli zgarniesz 100 proc. punktów! Dalszą część artykułu znajdziesz pod quizem...

Quiz: Quiz. Kto napisał „Balladynę”, a kto „Dziady”? Poznaj wszystkie lektury szkolne

1/15 Kto jest autorem dramatu „Balladyna”?

Juliusz Słowacki

Adam Mickiewicz

Aleksander Fredro

Pisarz wychował się w rodzinie szlacheckiej, a dzieciństwo spędził na Kielecczyźnie, której krajobrazy i historia wielokrotnie powracały w jego utworach. Kształcił się w gimnazjum w Kielcach, gdzie zetknął się z rusyfikacją i ograniczaniem polskiej kultury pod zaborem rosyjskim. Następnie studiował w warszawskiej Szkole Weterynaryjnej, jednak trudna sytuacja materialna uniemożliwiła mu ukończenie nauki. Pracował jako guwerner, a później bibliotekarz. Doświadczenia młodości, obserwacje nierówności społecznych oraz pamięć o powstaniu styczniowym ukształtowały jego zainteresowania literackie.

Redakcja poleca

Na zdjęciu dwie osoby, kobieta w białym kapeluszu i mężczyzna w czarnym kapeluszu, w tle zieleń.

Powieść uznali za najlepszy klasyk XX wieku, ale film otrzymał nominacje do Oscarów

Młoda kobieta w dużym kapeluszu, z niepewnym wyrazem twarzy w tle drewniane szafki.

To „nowoczesna powieść o kobietach" z 1925 roku. Uznana za książkę wszech czasów

Para ludzi w eleganckich ubraniach, z wyrazami niepokoju na twarzach, w czarno-białym tle.

Powieść to wielki bestseller, ale film z 1940 roku to dzieło wszech czasów. 2 Oscary

Najważniejsze dzieła i literackie dziedzictwo Stefana Żeromskiego

Stefan Żeromski w swojej twórczości często podejmował tematykę społeczną. Zwracał uwagę na ubóstwo oraz trudne warunki życia robotników i chłopów. Opisywał nierówności społeczne, niesprawiedliwość i krzywdę najuboższych, podkreślając potrzebę poprawy ich sytuacji. Wnikliwe obserwacje codzienności tych grup oraz krytyka istniejącego porządku społecznego zbliżyły go do idei socjalistycznych. Problemy te znalazły odzwierciedlenie w jego utworach, między innymi w powieści „Ludzie bezdomni”, której główny bohater próbuje walczyć z nędzą i społecznym wykluczeniem.

Mężczyzna w mundurze siedzący w pomieszczeniu z dziełami sztuki w tle.

Fot. Domena Publiczna
Stefan Żeromski w gabinecie w Nałęczowie

Do najważniejszych dzieł Żeromskiego należy „Przedwiośnie”, ukazujące losy Cezarego Baryki i problemy odrodzonej Polski. W „Ludziach bezdomnych” pisarz przedstawił lekarza Tomasza Judyma, który poświęca osobiste szczęście dla dobra ubogich. „Syzyfowe prace” ukazują rusyfikację polskiej młodzieży, „Wierna rzeka” nawiązuje do powstania styczniowego, a „Popioły” przedstawiają losy Polaków w epoce napoleońskiej.

Mężczyzna ubrany w garnitur, siedzi przy stole z lampką, pisze na kartkach papieru.

Fot. Domena Publiczna
Stefan Żeromski podczas pracy na Zamku Królewskim

Dzieła Stefana Żeromskiego na stałe zapisały się w historii polskiej literatury, a wiele z nich znajduje się w kanonie lektur szkolnych. „Syzyfowe prace”, „Przedwiośnie”, „Ludzie bezdomni” i „Siłaczka” przedstawiają problemy patriotyzmu, nierówności społecznych i odpowiedzialności za los innych. Pisarz zmarł 20 listopada 1925 roku w Warszawie, nie doczekawszy przyznania literackiej Nagrody Nobla. Jego twórczość pozostaje świadectwem przemian społecznych i historycznych, które kształtowały Polskę na przełomie XIX i XX wieku.