Radio ZET
Rozrywka
Filmy i seriale
Umieścił tam fałszywe napisy. Tak polskie arcydzieło przeszło do historii

Umieścił tam fałszywe napisy. Tak polskie arcydzieło przeszło do historii

Martyna Zielonka

3 min. czytania

17.09.2025 12:04

„Sanatorium pod Klepsydrą” to jedna z najbardziej cenionych polskich produkcji. Dzieło Hasa, zrealizowane w cieniu antysemickich wystąpień z 1968 roku, czekało na swoją premierę miesiącami. Kiedy wreszcie film pojawił się w kinach, został poddany ostrej krytyce, a władze PRL zakazały reżyserowi zgłoszenia go do sekcji filmów prezentowanych w ramach Festiwalu Filmowego w Cannes. Artysta znalazł jednak sposób, by wysłać taśmę do Francji, co finalnie zaowocowało nie tylko znakomitymi recenzjami, ale i prestiżowymi wyróżnieniami.

Wojciech Jerzy Has zyskał sławę m.in. dzięki ekranizacji utworów Brunona Schulza.
„Sanatorium pod Klepsydrą” okazało się wielkim hitem Festiwalu w Cannes.
Reżyser musiał złamać zakaz władz PRL, by pokazać produkcję widzom zza granicy.

Adaptacja prozy wybitnego pisarza

„Sanatorium pod Klepsydrą” to swobodna adaptacja prozy Brunona Schulza, oparta głównie na opowiadaniu tytułowym ze zbioru „Sanatorium pod Klepsydrą” (1937r.) oraz opowiadaniu „Wiosna” z tego samego zbioru. Film interpretowany jest jako poetycka refleksja na temat przemijania oraz nieuchronności i nieodwracalności śmierci ukazana poprzez historię człowieka, który odwiedzając sanatorium, gdzie przebywał jego zmarły ojciec, przenosi się w tajemniczy, surrealistyczny „świat (metaforycznej) wyobraźni”.

Józef, główny bohater filmu, swobodnie wędruje w czasie, raz jest chłopcem, raz dorosłym. Przy próbie dokonania powtórnej pętli czasowej świat żydowskich miasteczek oraz żydowskiej kultury, obecny w jego wyobraźni, okazuje się zniszczony i wyludniony po tragedii holocaustu. W roli głównej oglądamy znakomitego Jana Nowickiego. W obsadzie znaleźli się też m.in.:

Tadeusz Kondrat
Gustaw Holoubek
Halina Kowalska
Mieczysław Voit
Bożena Adamek
Ludwik Benoit

Rozwiąż quiz, w którym pytamy o kultowe filmy PRL. Tylko mistrz zdobędzie komplet punktów! Dalszą część artykułu znajdziesz pod quizem…

Quiz: Poznasz kultowy film z PRL po kadrze? Młodzież przegra na 4. Pytaniu

1/15 Z którego filmu pochodzi ten kadr?

"Polowanie na muchy"

"Konsul"

"Kochaj albo rzuć"

Zemsta władz PRL?

Film debiutował na ekranach 11 grudnia 1973 roku. Produkcja Hasa, cenionego dotąd m.in. za ekranizację „Lalki”, nie spotkała się z przychylnym odbiorem krytyków i władz. Największy sprzeciw wzbudzała wśród literaturoznawców, którzy zarzucali twórcy transformację „kosmicznej” prozy Schulza w „groteskowy folklor”. Obraz był źle przyjęty także ze względu na tematykę, która zdaniem prominentnych działaczy partyjnych, dwyskfalifikowała go z udziału w słynnym Festiwalu w Cannes. Wojciech Jerzy Has, niezrażony tymi opiniami i pewny sukcesu, zdecydował się po kryjomu i wbrew zakazom, wysłać produkcję do Francji. Udało się to dzięki umieszczeniu fałszywych napisów na puszkach z filmem.

Za granicą „Sanatorium pod Klepsydrą” spotkało się z bardzo ciepłym odbiorem. Dzieło polskiego reżysera zostało nawet nominowane do Złotej Palmy, jednak ostatecznie przegrało rywalizację. W ręce Hasa trafiła zaś równie cenna Nagroda Jury oraz laur w postaci znakomitych recenzji. Sława, jaką cieszył się wówczas film, przetrwała kolejne dekady. W 2014 roku amerykański reżyser Martin Scorsese uznał produkcję za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i wytypował je do prezentacji w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów „ Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema”.

Sam Has za swój „wybryk” miał zostać surowo ukarany w kraju. Przez kolejne osiem lat na próżno zgłaszał pomysły na nowe filmy. Do branży powrócił dopiero na początku lat 80. ekranizacją noweli Antona Czechowa – „Nieciekawa historia”. On sam swojej banicji nie łączył jednak ze złamaniem zakazu dotyczącego „Sanatorium pod Klepsydrą”. „Moje filmy są trudne z dwóch powodów: po pierwsze – są kosztowne, po drugie – są skomplikowane realizacyjnie. Wymagają techniki i środków produkcji, jakich już dziś w Polsce nie ma” – mówił w jednym z wywiadów.

Fot.

Źródło: Radio ZET/Film Polski/Wikipedia