Radio ZET
Rozrywka
Kultura
Polskie arcydzieło, a dziś mało kto pamięta. Polak wyprzedził Gide’a, Prousta i Freuda

Polskie arcydzieło, a dziś mało kto pamięta. Polak wyprzedził Gide’a, Prousta i Freuda

Patrycja Orzeł

3 min. czytania

31.05.2026 04:03

To wyjątkowa pozycja literatury polskiej, jednak dziś tylko nieliczni o niej pamiętają. "Pałuba" Karola Irzykowskiego to książka, na którą składają się różnorodne formy, takie jak powieść, opowiadanie i komentarze od autora-narratora. To połączenie poruszającej fabuły z rozważaniami natury filozoficznej i psychologicznej. Swoimi wnioskami polski autor wyprzedził innych cenionych myślicieli i twórców.

Z tego artykułu dowiesz się:

Kim był Karol Irzykowski? Polski krytyk literacki, poeta i prozaik
"Pałuba" jako książka wyprzedzająca swoje czasy
O czym opowiada "Pałuba" Karola Irzykowskiego?

Redakcja poleca

5 najbardziej wciągających kryminałów, których nie czytaliście. Kup jeszcze dziś

"Pałuba" Karola Irzykowskiego to dzieło, które warto znać

"Pałuba" to książka Karola Irzykowskiego opublikowana po raz pierwszy we Lwowie w 1903 roku. Autor ten przyszedł na świat 23 stycznia 1873 roku w Błażkowej, w folwarku Jasiony - właśnie ta miejscowość, w której spędził pierwsze lata dzieciństwo, była inspiracją do miejsca akcji powieści "Pałuba". Pisarz planował powrócić do Błażkowej, jednak nigdy nie zrealizował tego marzenia - udało mu się to jedynie na kartach książki, którą pisał.

Jak dobrze znasz polskich pisarzy? Tylko nieliczni odpowiedzą na wszystkie pytania! Resztę artykułu znajdziesz pod quizem...

Quiz: Polscy pisarze, których pokochali rodacy. Przypisz nazwisko do dzieła [Quiz]

1/10 Zacznijmy od czegoś prostego. "Ogniem i mieczem" napisał...

Adam Mickiewicz

Henryk Sienkiewicz

Bolesław Prus

O czym opowiada "Pałuba"? To wyjątkowe dzieło literackie, które jednak nie cieszy się obecnie dużym zainteresowaniem czytelników. Warto sobie o nim przypomnieć, zwłaszcza że refleksje, którymi podzielił się autor, wiele lat później stały się dużo bardziej popularne, m.in. dzięki ustaleniom twórcy psychoanalizy - Zygmunta Freuda.

Redakcja poleca

Zdjęcie przedstawia półki z książkami w księgarni, różnorodne okładki, w tym biografie polityków.

Książki, które czytały całe pokolenia w Polsce. Dziś nie każdy zdobędzie 100% w quizie

To na podstawie tej książki powstał jeden z najsławniejszych filmów w historii ludzkości

Polscy czytelnicy pokochali jej bestsellerowe książki. Netflix stworzył adaptację

O czym opowiada "Pałuba"?

"Pałuba" składa się z dwóch warstw. Pierwszą jest historia życia Piotra Włoska. Bohater zostaje usynowiony przez Adama Strumieńskiego i dziedziczy po nim spory majątek. Następnie żeni się z poznaną we Włoszech malarką Angeliką Kauffmann. Małżonkowie tworzą platoniczny związek, w którym liczy się idealny wymiar miłości. Po tragicznej śmierci Angeliki, Strumieński bierze ślub z Olą. Jednak pamięć o pierwszej żonie prowokuje bohatera do odgrywania ról życiowych, które utrudniają mu zwyczajną egzystencję.

Drugą warstwą powieści są przemyślenia Piotra - jego rozważania natury filozoficznej, psychologicznej i socjologicznej. Autor-narrator zamieszcza przy okazji swoje własne komentarze, rozwijając koncepcję m.in. pierwiastka pałubicznego, punktów wstydliwych oraz garderoby duszy. Za ich pomocą stara się opisywać procesy zachodzące w ludzkiej psychice, tym samym wyprzedzając dokonania twórcy psychoanalizy Zygmunta Freuda.

Redakcja poleca

Ten wysoko oceniany serial to adaptacja nagrodzonej powieści. Wielu Polaków wciąż nie zna

Mężczyzna w białym fartuchu, z okularami, stoi w drzwiach, za nim zdjęcie elektrowni.

Światowy bestseller nominowany do najważniejszych nagród. Adaptacja podzieliła krytyków

Kobieta zmartwiona, patrzy przez okno. Tło nieostre, zaciemnione, sprawia wrażenie niepokoju.

Adaptacja Kinga w reżyserii mistrza horroru. To zapomniana perełka dla koneserów

Dlaczego "Pałuba" jest tak unikalna?

"Pałuba" to dzieło unikalne w historii polskiej literatury. Karol Irzykowski wyprzedza eksperymentalną prozę Gide’a i Prousta, a także wiele późniejszych dokonań innych polskich autorów, m.in. Ferdynanda Goetla i Wilhelma Macha. W twórczości Irzykowskiego szczególną uwagę zwraca innowacyjna budowa narracji, zabawa koncepcją fikcji oraz wielowymiarowość bohaterów, która przedstawia dynamikę i złożoność ludzkiej psychiki.

Pisarz buduje atmosferę niepewności i zmusza czytelnika do aktywnego uczestnictwa w procesie interpretacji. Irzykowski nie tylko opowiada historię, ale przede wszystkim zadaje pytania, na które odbiorca sam musi znaleźć odpowiedź.

Dzieło Irzykowskiego stało się także inspiracją dla innych twórców. W 1983 roku pierwsza warstwa powieści została sfilmowana i ukazała się na ekranach pod tytułem Widziadło. Powstało także kilka tekstów literackich, które odnosiły się do "Pałuby" po latach. Współczesny czytelnik, który dziś chciałby sięgnąć po "Pałubę", powinien zapoznać się z kontekstem historycznym i symboliką, aby w pełni zrozumieć i docenić wymiar tej powieści.