Jeden z najważniejszych śląskich pisarzy. Napisał słynną lekturę szkolną
Gustaw Morcinek wsławił się jako pisarz, publicysta i działacz społeczny związany ze Śląskiem Cieszyńskim. Choć dużym uznaniem cieszyły się jego powieści o tematyce górniczej, dziś wielu Polaków kojarzy nazwisko artysty głównie z książką... dla dzieci. "Łysek z pokładu Idy" przez wiele lat był obowiązkową lekturą szkolną dla pierwszych klas szkoły podstawowej.
Z tego artykułu dowiesz się:
- Jak Gustaw Morcinek rozpoczął swoją karierę literacką.
- Dlaczego Morcinek jest uznawany za znaczącego śląskiego pisarza.
- Co przedstawia opowiadanie 'Łysek z pokładu Idy'.
- Jakie były poglądy Morcinka na wychowanie dzieci i młodzieży.
Jeden z najsłynniejszych śląskich pisarzy
Gustaw, a właściwie Augustyn, Morcinek dorastał na Śląsku Cieszyńskim. Podobnie jak wielu młodych chłopców, także i on pracował w kopalni, dokładając się do rodzinnego budżetu. Jego pracowitość kilka lat później została jednak wynagrodzona - od górniczej społeczności otrzymał pieniądze, które pozwoliły mu kontynuować edukację. Uczęszczał do Polskiego Seminarium Nauczycielskiego w Białej, a tuż przed I wojną światową zdał egzamin maturalny. Po odbyciu służby wojskowej przez kilkanaście lat pracował jako nauczyciel w Skoczowie. W tym samym czasie rozpoczął też karierę literacką, która obfitowała w wiele znaczących sukcesów.
Gustaw Morcinek
Jako pisarz debiutował w 1920 roku artykułem "Wspomnienia z przewrotu w listopadzie 1918 r." zamieszczonym w "Dzienniku Cieszyńskim". Z redakcją współpracował później jeszcze wielokrotnie, szybko zyskując miano jednego z najbardziej znaczącego śląskiego polskojęzycznego prozaika okresu międzywojennego. Ogromną popularność przyniósł mu zbiór nowel "Serce za tamą" oraz powieści "Wyrąbany chodnik", "Narodziny serca", czy "Inżynier Szeruda". Morcinek w swojej twórczości opisywał życie na Śląsku, a zwłaszcza ciężką i niebezpieczną pracę górników pod ziemią, pielęgnował śląskie wartości i folklor, przybliżając tradycje, gwarę śląską oraz dialektyzmy.
Jak dobrze znasz polską literaturę? Jesteś mistrzem, jeśli zgarniesz 100 proc. punktów! Dalsza część artykułu znajduje się pod quizem.
Quiz: Test z polskiej literatury. Przypasuj bohatera do książki, w której się pojawia
Zaangażowany nauczyciel i autor lektury szkolnej
Sporo uwagi poświęcał także misji, jaką było wychowywanie kolejnych pokoleń. Podkreślał rolę literatury w pracy z dziećmi i młodzieżą i postulował zmiany w szkołach na kresach. Jego zdaniem zadaniem systemu oświaty powinno być kształtowanie postawy szacunku i dumy z przynależności do polskiej kultury. "Wychowanie nowego pokolenia opierać się musi na szeroko pojętym kształtowaniu duszy dziecka w kierunku narodowym, a przede wszystkim społecznym" - pisał w jednym z artykułów. Oprócz tekstów publicystycznych, Morcinek wydawał też książki dla najmłodszych. Wielką sympatię czytelników przyniosła mu opowiadanie "Łysek z pokładu Idy" z 1933 roku.
Akcja tego utworu dzieje się na Śląsku, w kopalni, w czasach, kiedy pod ziemią do wożenia węgla używano koni. Zwierzęta, pracując cały czas w ciemności, po jakimś czasie ślepły. Koń o imieniu Łysek był posłuszny, lecz niektórych górników lubił, a innych nie tolerował. Nie lubił na przykład człowieka, który zamiast chleba dał mu tytoń. Sympatią zapałał zaś do górnika Kuboka, któremu w finale odwdzięczył się za jego dobroć. Książka uczy wrażliwości na los zwierząt i pokazuje trudną rzeczywistość śląskich robotników. Ze względu na swoją dydaktyczną wartość przez lata była jedną z lektur obowiązkowych w szkole podstawowej.
5 wciągających polskich książek, które każdy powinien przeczytać choć raz w życiu
Źródło: Radio ZET/ Wikipedia/culture.pl/lubimyczytac.pl
![Arcydzieła malarstwa, które każdy Polak musi znać bardzo dobrze. Zgadniesz tytuły wszystkich obrazów? [Quiz]](https://s.eurozet.pl/cbz/2026/10/16/b59bf39b/2502063-179x101-7425141cac.png "Arcydzieła malarstwa, które każdy Polak musi znać bardzo dobrze. Zgadniesz tytuły wszystkich obrazów? [Quiz]")
![Kobieta z krótkimi włosami w czarnej kurtce, patrzy z zamyśleniem w dal. Czarno-białe zdjęcie.](https://s.eurozet.pl/cbz/2026/10/14/38b586e6/2500473-179x101-ee76096b38.png "Kadr z filmu "Beata"")
![Mężczyzna z krótkimi włosami, skupioną miną, ubrany w ciemną kurtkę. Tło lekko rozmyte.](https://s.eurozet.pl/cbz/2026/10/15/0d0755f6/2501453-179x101-84674b63ec.jpg "Bogusław Linda w "Dekalog VII"")
![Dwie kobiety w historycznych strojach rozmawiają na kanapie w stylu klasycznym.](https://s.eurozet.pl/cbz/2026/10/16/08a7f8eb/2502433-179x101-329c120897.jpg ""Quo Vadis" z 1913 roku")
