Ten film Zanussiego dziś uznawany jest za kultowy. Temat podsunęli mu widzowie
Krzysztof Zanussi to jeden z najwybitniejszych polskich reżyserów. Choć większość widzów kojarzy go przede wszystkim dzięki „Barwom ochronnym”, krytycy równie mocno cenią jedną z jego wcześniejszych produkcji – film „Iluminacja”. Obraz w 1973 roku zyskał uznanie zarówno w Polsce, jak i za granicą, zgarniając kilka prestiżowych nagród filmowych. Niewielu wie, że pomysł na ten fabularno-dokumentalny obraz zrodził się podczas jednej z rozmów, jakie reżyser przeprowadził z fanami swojej twórczości.
!["Iluminacja"](https://s.eurozet.pl/cbz/2026/01/27/bf98244c/972721-420x239-b36413cb3d.webp ""Iluminacja"")
„Iluminacja”. Geneza produkcji
Krzysztof Zanussi uwielbia eksperymentować, dlatego chętnie podjął się wyzwania, gdy podczas dyskusji dotyczącej jednego z jego filmów, przybyli na spotkanie widzowie podsunęli mu temat do nowej produkcji. Reżyser chciał stworzyć obraz „z pogranicza gatunków: fabuły, filmu dokumentalnego i eseju, poświęconego rozważaniom o pewnych problemach światopoglądowych, które stawia przed dzisiejszym człowiekiem nauka”. Świadomy ryzyka niepowodzenia, rozpoczął pracę nad „Iluminacją”.
„Używając w tytule słowa „iluminacja”, chcę podkreślić, że wysiłki umysłu nie są warunkiem wystarczającym dla osiągnięcia oświecenia. Człowiek musi przebyć wiele chorób i doświadczeń, aby przybliżyć się do prawdy, sama wiedza mu nie wystarcza. Doświadczenia życia są tak samo jedną z postaci prawdy, jak nauka i jej poszukiwania” – mówił o samym tytule produkcji.
Quiz: Tylko prawdziwy fan polskiego kina zgarnie 100%. Wiesz, kto wyreżyserował te filmy?
Iluminacja to termin w filozofii, oznaczający stan umysłu, w którym człowiek zbliża się do poznania prawdy o świecie, o sobie, czy o sensie ludzkiej egzystencji. Takiej właśnie prawdy poszukuje główny bohater filmu Zanussiego Franciszek Retman (Stanisław Latałło). To z pozoru przeciętny chłopak, którego marzeniem jest ukończenie fizyki na Uniwersytecie Warszawskim. Wybrał ten kierunek studiów, bo jego zdaniem tylko fizyka jest nauką, która daje jasne, konkretne i pewne odpowiedzi na pytania. Jego życie niespodziewanie się jednak komplikuje. Jako student wdaje się w romans z Małgorzatą (Małgorzta Pritulak), która krótko później zachodzi w ciążę. Retman zamierza zaopiekować się swoją wybranką – biorą więc ślub, a po narodzinach dziecka bohater przerywa wymarzone studia, by iść do pracy i zarobić na utrzymanie rodziny. Zatrudnia się w wytwórni sprzętu medycznego, następnie w klinice psychiatrycznej, gdzie poddaje się badaniom snów. Próby naukowego zgłębienia śmierci człowieka przynoszą mu gorzkie rozczarowania i decyzję poszukiwania prawdy w klasztorze kamedułów. Po pewnym czasie Franciszek wraca do domu i kończy przerwane studia. Wtedy jednak daje o sobie znać jego nadwyrężone serce.
„Iluminacja” zachwyciła krytyków
Film Krzysztofa Zanussiego debiutował w kinach w 1973 roku. Obraz zachwycił widzów nie tylko pobudzającą do refleksji tematyką, ale i nietypową konstrukcją. Obok głównego wątku w produkcji pojawiają się bowiem wypowiedzi autentycznych sław ze świata nauki - prof. Władysława Tatarkiewicza, fizyka Iwa Biruli-Białynieckiego oraz astronoma Włodzimierza Zonna.
„Iluminacja” spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem ze strony polskich i zagranicznych krytyków, którzy uznali produkcję za obraz kultowy. Dzieło Zanussiego zdobyło Złotego Lamparta na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Locarno oraz zwyciężyło na Festiwalu „Młodzi i Film”. Reżyser został także doceniony na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni, otrzymując Nagrodę Specjalną Jury.
Źródło: Radio ZET/Film Polski/Wikipedia/Stowarzyszenie Filmowców Polskich
![Kadr z filmu](https://s.eurozet.pl/cbz/2026/10/14/f3a3bb4a/2500348-179x101-fe3f71aaeb.png "Kadr z filmu "Godzilla"")
