Radio ZET
Rozrywka
Filmy i seriale
To jedna z najważniejszych adaptacji polskiej powieści. W PRL była narzędziem propagandy

To jedna z najważniejszych adaptacji polskiej powieści. W PRL była narzędziem propagandy

Patrycja Orzeł

2 min. czytania

13.10.2025 09:09

W historii polskiej literatury znaleźć można wielu sławnych pisarzy, jednak żaden z nich nie jest zapisany w pamięci Polaków tak dokładnie, jak Henryk Sienkiewicz. Na podstawie dzieł nagrodzonego Literackim Noblem pisarza stworzono wiele ekranizacji. Jedna z nich była w czasie PRL narzędziem propagandowym władz komunistycznych.

Z tego artykułu dowiesz się:

Jakie znaczenie historyczne miała produkcja filmu "Krzyżacy" w 1960 roku?
Dlaczego władze PRL zaangażowały się w produkcję "Krzyżaków"?
Jakie różnice występują między powieścią Sienkiewicza a filmową adaptacją?

"Krzyżacy" - pierwsza polska superprodukcja

"Krzyżacy" to jedna z najważniejszych adaptacji powieści Henryka Sienkiewicza. Historyczny film powstał w 1960 roku, a jego reżyserem był Aleksander Ford. Osią fabularną filmu jest wielka wojna z zakonem krzyżackim widziana oczyma Zbyszka z Bogdańca (w tej roli Mieczysław Kalenik) - zakochanego w Danusi (Grażyna Staniszewska), córce Juranda ze Spychowa (Andrzej Szalawski) - oraz jego stryja Maćka z Bogdańca (Aleksander Fogiel).

Jak dobrze znasz klasyki polskiej literatury? Jesteś mistrzem, jeśli zgarniesz 100 proc. punktów! Dalsza część artykułu znajduje się pod quizem.

Quiz: Klasyka polskiej literatury - czy wiesz, z której książki pochodzi ten fragment?

1/10 "Bo serce nie sługa, nie zna, co to pany, I nie da się przemocą okuwać w kajdany."

"Przedwiośnie" Stefan Żeromski

"Pan Tadeusz" Adam Mickiewicz

"Noce i dnie" Maria Dąbrowska

Mało kto wie, że "Krzyżacy" to pierwsza polska superprodukcja, do której realizacji zaangażowały się nawet najwyższe władze państwowe. Aby z największym rozmachem nakręcić kulminacyjną scenę bitwy pod Grunwaldem zatrudniono około tysiąc statystów. Nie chodziło jedynie o wspaniałe widowisko - władze komunistyczne miały w nakręceniu filmu swój własny cel.

Władze PRL wykorzystały przesłanie "Krzyżaków"

W czasie tworzenia produkcji trwał ostry konflikt między Polską Rzeczpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec. Właśnie dlatego film "Krzyżacy" był tak ważny dla władz PRL. Miał on silnie nacjonalistyczne przesłanie i pokazywał potęgę Polaków nad siłami Niemiec. Także czarne krzyże na płaszczach krzyżaków miały przypominać nazistowską swastykę. W ten sposób "Krzyżacy" stali się narzędziem do szerzenia propagandy.

Film Forda po premierze okazał się najbardziej dochodowym dziełem i filmem o największej oglądalności w historii polskiej kinematografii. Recenzenci chwalili rozmach produkcji oraz wyjątkowe zdjęcia. W chwili premiery "Krzyżacy" zostali nagrodzeni Złotą Kaczką dla najlepszego filmu polskiego.

W obsadzie tej kultowej już produkcji zagrali między innymi:

Andrzej Szalawski jako Jurand ze Spychowa
Mieczysław Kalenik jako Zbyszko z Bogdańca
Aleksander Fogiel jako Maćko z Bogdańca
Leon Niemczyk jako Fulko de Lorche
Grażyna Staniszewska jako Danusia Jurandówna
Urszula Modrzyńska jako Jagienka ze Zgorzelic
Tadeusz Kosudarski jako Rotgier
Henryk Borowski jako Zygfryd de Löwe
Mieczysław Voit jako Kuno von Lichtenstein
Włodzimierz Skoczylas jako Sanderus
Emil Karewicz jako król Władysław Jagiełło

Między powieścią Sienkiewicza, a filmową adaptacją istnieje wiele znaczących różnic. W filmie bardziej przychylnie przedstawiono polskiego króla Władysława Jagiełło. Poza tym ze względów ideologicznych w filmowej bitwie pod Grunwaldem uczestniczy też piechota chłopska, której udział wyklucza się we współczesnych opracowaniach historycznych.

Mimo trudnej przeszłości, dziś film ten uważany jest za jeden z najważniejszych w historii polskiej kinematografii. W plebiscycie "Filmu" z 2009 roku "Krzyżacy" zajęli trzecie miejsce w kategorii "najlepszy polski film historyczno-kostiumowy stulecia" za "Potopem" Jerzego Hoffmana i "Pianistą" Romana Polańskiego.

Źródło: Radio ZET / Wikipedia